تاريخ : پنجشنبه 1388/11/15 | 8:35 | نویسنده : فریدون صلواتی

ادبیات وآثار ادبی همانند ظرف هایی هستند که اعتقادات ، باورها و فکر ما رادرخود جای داده اند .

ادب درلغت به معانی : فرهنگ ، دانش ، هنر، حسن معاشرت وآزرم به کار رفته است . برخی ، مجموعۀ آثارمکتوب وبرجای مانده ازهرزبان را ، ادبیات آن زبان معرفی می کنند . معمولاً ادبیات را آیینه ی فرهنگ وتمدن یک ملّت معرفی می کنند . شما با بررسی آثار ادبی می توانید فکر مردم را درآن برهه از زمان بفهمید ودرک کنید .

 

شاه بیت یا بیت الغزل : بیت الغزل یا شاه بیت باید چکیده ای از خود غزل یا شعر باشد . ویا مفهوم کلی غزل یا شعر را شاعر با ظرافت تمام درآن بیت گنجانیده باشد . البتّه می تواند به مذاق آدمی هم متغیّر باشد ولی نظر عمومی وکلی درآن ، به بیت یا شعر مربوطه اعتبار می دهد .

 

کلمات قصار : یکی از مظاهر فرهنگ و تمدن و ادبیات هر کشور امثال و حکم و کلمات قصار و پر مغزی می­باشد که از دهان بزرگان علم و ادب و یا مردم عامی آن دیار تراوش کرده است. در زبان فارسی بیش از هر زبان زنده­ی دنیا مثل و حکمت است که هر کدام دارای یک جهان ذوق و اندیشه و حلاوت و حسن تعبیر در ادای مقصود آن می­باشد، به کار رفته است. ارسطو هزاران سال پیش از این، معتقد بوده است که امثال و حکم در حُکم خوشه­های حکمت باستانی می­باشد که در پرتو ایجاز، درستی و صواب از خطر نابودی در امان مانده است. ایجاز وکوتاه گویی یکی از هنرهای ادبی است . این که درکلماتی کوتاه ولی پرمعنی بتوان مقصود ومنظورخود رارساند از جمله نکات ظریف ادب فارسی است . کلمات قصار، فشرده وخلاصه ی افکارواندیشه های بلند هستند . که درزبان فارسی به برخی ازاین کلمات قصار «امثال وحکم» نیز می گویند . ضرورت­ها و نیازهای مردم آفریننده­های آن­هاست که صدها سال سینه به سینه به دست ما رسیده است . آیینه­ی زندگی و اخلاق عمومی هستند . ساده کردن مباحث سنگین برای اذهان عامه یکی دیگر از ویژگی های آنهاست . 

 

پسوند تصغیر (کوچکی) :

یکی از پسوندهای معروفی که به اسم می چسبد و واژه ی غیر ساده می سازد ، پسوند « ــَــ ک» است که مفهوم کوچکی وخُردی می دهد مثلاً : زاغَک (زاغ + ــَــ ک) یعنی زاغ کوچک // کمانَک (کمان + ــَــ ک) یعنی کمان کوچک // شاخَک (شاخ + ــَــ ک) یعنی شاخه ی کوچک

در بعضی از کلمه ها ، پسوند « ــَــ ک» مفهوم کوچکی وخُردی نمی دهد . ونباید آن ها را به غلط پسوند تصغیر خواند . گاهی معنی ترحم ودلسوزی ویا شباهت می دهند مانند : پشمک که معنی شبیه بودن به پشم را می دهد . ویا حیوانک ، طفلک که به معنی ترحم ودلسوزی است .

 

هم خانواده : در ادبیات فارسی معمولاً با دو دسته کلمه مواجهیم . دسته ای از کلمات ریشه عربی دارند ومعمولاً ریشه ی آن ها سه حرفی است . مانند : (کتاب ، مکتب ، کتابخانه ، کاتب ، مکاتبه ، مکتوبات) که سه حرف ؛ ک – ت – ب «کتب»در همه ی آن ها مشترک است . یا (علوم ، معلومات ، تعلّم ، تعلیم ، عالم ، علما ، معلوم ، تعالیم) که سه حرف ؛ ع – ل – م «علم» در همه ی آن ها مشترک اند . اما در کلماتی که ریشه فارسی دارند یا از فعل فارسی ساخته شده اند که باید بن فعلی آن را بیابیم وما دو نوع بن فعلی داریم یا بن فعلی ماضی یا بن فعلی مضارع مانند : (گفتار، گویش ، گویا ، گفت وگو ، گفته ، گوینده ) که بن ماضی این کلمات دربن ماضی «گفت» ودر بن مضارع «گوی» است . یا (روش ، رونده ، رفته ، رفتار ، روان) که بن ماضی آن ها «رفت» وبن مارع آن ها «رو» می باشد .

ویا غیر فعلی هستند مانند : (هنر ، هنرمند ، هنرور، هنرجو ، هنرآموز، هنری) که دارای بن فعلی نیستند .



تاريخ : سه شنبه 1388/11/06 | 23:47 | نویسنده : فریدون صلواتی

قالب های شعری

 1- مثنوی (دوگانی) : درتمام مصراع های مثنوی ، قافیه وجود دارد، اما هربیت آن دارای قافیه ی مُستقل است ؛ یعنی مصراع های هربیت با بیت بعدی هم قافیه نیست .

علت نام گذاری ِ مثنوی به خاطر شکل قرارگرفتن قافیه هاست . شاهنامه ی فردوسی ، پنج گنج نظامی ، مثنوی معنوی مولوی ، بوستان سعدی ومنطق الطیرعطار از مثنوی های معروف فارسی است .

                        شکل قرار گرفتن قافیه ها درمثنوی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ            ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ            ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ            ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ◊           ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ#            ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ#

یاد آوری : علامت ها درهربیت ، تغییر کرده است ؛ یعنی درهربیت ، قافیه ای جداگانه به کار رفته است .

شعر زیر از بوستان سعدی انتخاب شده ست تا قالب مثنوی را بهتر درک کنید .

شنیدم که فرزانه ای حق پرست                                  گریبان گرفتش یکی رند مست

ازآن تیره دل مرد ِ صافی درون                                 قفا خورد وسربرنکرد ازسکون

یکی گفتش آخر نه مردی تو نیز؟                               تحمّل دریغ است ازاین بی تمیز

شنید این سخن مرد ِ پاکیزه خوی                                بدو گفت ازاین نوع دیگرمگوی

دَرَد مست نادان گریبان ِمرد                                      که با شیرجنگی سِگالد نبرد

زهشیارعاقل نزیبد که دست                               زند درگریبان نادان ِ مست              بوستان – 2064

*/*/*

2- رُباعی (مطابق با درس سیزدهم کتاب درسی – صفحه ی 115): رُباعی یعنی چهارگانه ، چون این شعرها چهار مصراع دارد . دربیشتر رباعی ها ، قافیه درمصراع های اول ، دوم وچهارم می آید . معمولاً دررباعی پیام اصلی شاعر ، درمصراع چهارم قرار می گیرد وسه مصراع دیگر مقدمه ی آن پیام است .

رباعی قالبی ایرانی است ودر زمان رودکی تا حال درشعر فارسی رواج داشته است . محتوای رباعی ، «عشق» ، «عرفان» ، یا «فلسفه» است . خیّام شاعر قرن پنجم ، بهترین رباعی سرای شعر فارسی است وپس از او می توان از عطار ، مولوی وسعدی نام بُرد .

شکل قرار گرفتن قافیه ها در رباعی

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ *            ـــــــــــــــــــــــــــــــــ *

  ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ               ـــــــــــــــــــــــــــــــــ * 

چند رباعی از خیام نیشابوری

ای کاش که جای آرمیدن بودی          یا این ره دور را رسیدن بودی

کاش ازپی صدهزار سال ازدل خاک          چون سبزه امید بر دمیدن بودی

- - -

ابر آمد وباز برگل سبزه گریست          بی باده ی گل رنگ نمی باید زیست

این سبزه که امروز تماشاگه ماست          تا سبزه ی خاک ما تماشاگه کیست

- - -

ای دوست مکن که روزها را فرداست          نیکی وبدی چو روز ِ روشن پیداست

درمذهب عاشقی خیانت نه رواست          من راست رَوم تو کژ روی ناید راست

3- قطعه (مطابق با درس پانزدهم کتاب فارسی – صفحه ی 138): شعری است که مصراع های دوم همه ی بیت های آن هم قافیه هستند .

حداقل بیت های قطعه دو بیت است ؛ اما داکثر آن مشخص نشده است .

 نکته : درقطعه به پند واندرز ومسائل اخلاقی واجتماعی پرداخته می شود .

 معروف ترین   قطعه سرایان فارسی ، ابن یمین قرن هشتم ، انوری قرن ششم و پروین اعتصامی قرن معاصرهستند .  

شکل قرار گرفتن قافیه درقطعه

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــO

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــO

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــO

شعری از پروین اعتصامی درقالب قطعه

نخـــــودي گفت لـــــوبيــايي را                            كز چه من گردم اين چنين ، تو دراز

گفت، ما هــر دو را ببایـــد پخت                           چــاره اي نيست ، با زمــــانه بساز

رمز خلقت ، به ما نگفت كسي                          اين حقيقت ، مپـــرس ز اهــل مجاز

كس ، بدين رزمگـــه نـــدارد راه                           كس ، در اين پرده نيست محرم راز

بـــــدرازي و گـــــــردي من و تو                            ننهد قـــــدر، چــــــرخ شعبــــده باز

هر دو، روزي در اوفتيم به ديــگ                          هردو گــــــرديم جفت ســـوز و گداز

نتـــــوان بـــــود با فـــلك گستاخ                          نتـــــوان كــــــرد   بهـــــر  گيتي ناز

ســــوي مخـزن رويم زين مطبخ                          ســـر اين كيسه ، گــــردد آخـــر باز

بــــرويم از ميـــان و دم نـــــزنيم                           بخـــــــروشيم ،   ليك        بي آواز

اين چه خامي است،چون درآخركار                      آتش آمــــــــد من و تو را     دمساز

گــــرچه در زحمتيم ، باز خوشيم                        كه به ما نيـــــز، خلــــق راست نياز

دهـــــر ، بـــر كار كس نپـــــردازد                          هم تـــــو ، بــــر كار خويشتن پرداز

چون تن و پيــــرهن نخواهد ماند                         چه پلاس و چه جامــــــه      ممتاز

                                    ما كز انجام كار بي خبريم

                                      چه توانيم گفتن از آغـــاز

چهار پاره (دوبیتی نو): از جهت شکل ظاهری ، چهار پاره ترکیبی است از چندین قسمت که هرکدام دو بیت باشند با وزن وآهنگ یکسان وهربخش از جهت قرار گرفتن قافیه ، شبیه قالب قطعه باشد ، یعنی قافیه هایش فقط در آخر بیت ها قرار گیرد وقافیه ی هردو بیت مستقل و با بقیه ی بیت ها متفاوت باشد .

این قالب پس از مشروطیّت در ایران رواج یافت . درون مایه ی چهارپاره بیش تر اجتماعی است . فریدون توکّلی ، دکتر خانلری ، فریدون مشیری ، فروغ فرخ زاد و... از چهار پاره سرایان معروف هستند .

 شکل قرار گرفتن قافیه ها درچهارپاره

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ®          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ®

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ®          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ®

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــθ          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــθ

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــθ          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــθ

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ          ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

چهار پاره ی زیر از فروغ فرخ زاد

 

ازچهره ی طبیعت افسون کار          بر بسته ام دوچشم پُر ازغم را

تا ننگرد ، نگاه ِ تب آلودم               این جلوه های حسرت وماتم را

* * *

پاییز ای مسافر خاک آلود          در دامنت چه چیز نهان داری

جز برگ های مُرده وخشکیده         دیگرچه ثروتی به جهان داری

* * *

در دامن سکوت غم افزایت          اندوه خفته می دهد آزارم

ای آرزوی گمشده می رقصد          درپرده های مبهم پندارم

* * *

پاییز ای سرود خیال انگیز          پاییز ، ای ترانه ی محنت بار

پاییز ، ای تبسّـــم افســرده          برچهـره ی طبیعت افسون کار



آگهی رایگان